• اولین موجود مخلوق کدام بود؟و دلیل خلقت چه بوده؟
  • درباره تعیین اولین مخلوق بین اندیشمندان حوزه علم تفسیر ،حدیث وکلام اختلاف است. با یک تامل عمیق می توان به جمع بندی رسید که تفسیر اولین مخلوق به مصادیق گوناگون ناشی از اختلاف برداشت است، جهت احاطه کامل به موضوع ،بطور خلاصه آراء تفسیر اولین ،بیان میگردد
    قلم: مفسران ذیل «ن والقلم» طبق روایات زیادی می‌نویسند: نخستین چیزی که خداوند آفرید قلم است؛ سپس به او فرمان رسید بنویس به آنچه تا روز قیامت واقع خواهد شد. پس از قلم ابر رقیق و نازکی آفرید که بالا و پایین آن هوا بود. خداوند عرش خود را بر آب یعنی بر همان ابر رقیق مستقر ساخت: «و کان عرشه علی الماء». برخی گفته‌اند بعد از قلم، کرسی را آفرید سپس عرش را  و بعد از آن هوا را؛ در برخی روایات بعد از قلم، نون آفریده شده و نون را بعضی دوات و گاهی لوح محفوظ دانسته‌اند آن سان که قلم را از نور می‌دانند و بعد از آفرینش قلم و نون، عقل را آفرید
    شیخ صدوق و علامه مجلسی بنا به نقل روایتی، لوح و قلم را دو فرشته روحانی دانسته‌اند.  فارابی نیز قلم را فرشته روحانی دانسته و گفته است: «ظلّت الاحدیّة فکان قلماً».  اما شارح فصوص فارابی، به پیروی از قونوی و ابن فناری گفتة فارابی را بنا به مشرب اهل عرفان، ناتمام دانسته و معتقد است نخستین ظل و سایه احدیت وجود منبسط است که از آن به نفس رحمانی، هباء، عماء، تجلی ساری، نور مرشوش، رق منشور،‌ اصل اصول، هیولای عوالم غیر متناهی، ماده تعینات و اسم اعظم تعبیر می‌کنند که فوق مرتبط قلم اعلی است
    قلم و ماهی: سیوطی بنا به روایتی، ابتدای آفرینش را از قلم و ماهی (حوت) دانسته است
    یاقوت: خداوند در آغاز یاقوت سبزی آفرید، سپس از روی هیبت به آن نظر افکند، آب شد. بعد باد را آفرید و آب را در متن باد قرار داد؛ آن‌گاه عرش را بر آب مستقر ساخت؛ بنابراین عرش و آب قبل از آسمان‌ها و زمین وجود داشته‌اند
    آتش: نخستین مخلوق آتش است
    لوح: خدا بود و چیزی با او نبود: «کان الله و لم یکن معه شیء». سپس لوح را آفرید
    هوا: خداوند نخست هوا و سپس قلم را آفرید. به قلم فرمان داد بنویس به آنچه واقع خواهد شد. آن‌گاه نور، ظلمت، آب، عرش، باد و آتش را از هوا آفرید و سایر پدیده‌ها از این شش پدید آمدند
    حجاب‌ها: پیامبر صل الله علیه و آله وسلم فرمود: خدای عزوجل در آغاز حجاب‌هایی آفرید و بر ارکان آنها نوشت: لا اله الّا الله... سپس عرش، زمین و لوح را آفرید
    هباء: ابن عربی معتقد است اول ما خلق الله هباء است. وی بر این باور است که حضرت علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام وقتی دید این گوهر در همه صورت‌ها پراکنده است، نام آن را به عنوان نخستین موجود عالم «هباء» گذاشت. هباء به منزله طرح و رنگ نقشه ساختمان است؛ از این رو صاحبان فکر (فلاسفه) آن را «هیولای کل» می‌دانند؛ به گونه‌ای که همه جهان هستی در آن بالقوه موجود است و نزدیک‌ترین موجود به هباء «حقیقت محمدیه» است که «عقل» نام گرفته است؛ از این رو وجود محمد صل الله علیه و آله وسلم از نور الهی از هباء یا همان حقیقت کلی بوده است و نزدیک‌ترین مردم به او حضرت علی بن ابیطالب علیه‌السلام و اسرار همه انبیاست. بنابراین پیدایش هر صورت (حقیقت) به وسیله این گوهر (هباء) است
    فیض کاشانی در تعریف هباء می‌نویسد: ماده‌ای است که خداوند صورت‌های همه جهان را در آن باز کرد و آن «عنقاء» و نامش «هیولا» است
    علامه مجلسی در مقام واژه شناسی هباء می‌گوید: هباء چیزی است که با شعاع آفتاب از روزنه و پنجره به درون می‌آید،  اما مراد عرفا و فلاسفه امر مادی نیست
    آب: امام باقر(علیه‌السلام) فرمود: نخستین آفریده آب است، این آب، همه چیز است و همه چی از آب است

    «ثالیس ملطی» (زاده ۶۲۴ ق.م) از مشاهیر حکماء، گفته است: باری تعالی عنصری ابداع کرد که در آن صورت‌های جمیع موجودات و معلومات جهان وجود داشت و آن را «نخستین پدیده» یا «عنصر اول» یا «آب» نامید. همه انواع جواهر آسمان و زمین و آنچه میان آنهاست از این عنصر پدید آمد. زمین از جامد شدن آب تکوّن یافت؛ از حل شدن آب، هوا پدیدار شد؛ از صافی آن آتش و از دود و بخار آن آسمان آفریده شد
    صدرالمتألهین در تفسیر عنصر اول می‌گوید این همان چیزی است که در زبان شریعت «قلم اعلی» نام گرفته است
    عرفا معتقدند منظور از آبی که اصل و ریشه حیات همه چیز به شمار رفته («وجعلنا من الماء کل شیء حیّ») عبارت است از «نفس رحمانی» که «هیولای کلّی» و گوهر اصلی است. این همان آبی است که عرش خدا بر آن استوار است:‌«و کان عرشه علی الماء»؛ چنان که «عقل اول» نیز همین آب است، اما آبی که در جهان عناصر از آن سخن به میان می‌آید مثال و مظهر آن آب است
    .


    نور: امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده است: نخستین آفریده خداوند، نور بوده است. این نور از چیزی پدید نیامده و خداوند از آن یاقوتی به اندازه ضخامت آسمان‌ها و زمین پدید آورد. این یاقوت آب شد و عرش را بر آن آب مستقر ساخت
    همچنین فرمود: آفرینش از نور آغاز شد، سپس آسمان‌ها از بخار آب، زمین از کف آب و کوه‌ها از امواج آن پدیدار شدند
    در حدیث دیگری می‌خوانیم: خداوند به کلمه‌ای تکلم فرمود که نور شد و از آن نور، حضرت محمد و علی و عترت علیه‌السلام آفریده شدند
    پیامبر اکرم(ص) فرمود: حق تعالی نخست نور و روح را آفرید و از آمیزه آنها من، علی،‌ فاطمه، حسن و حسین را آفرید، آن‌گاه نور مرا شکافت و از آن عرش را آفرید، نور علی را باز کرد و از آن فرشتگان را خلق نمود، نور فاطمه را شکافت و از آن آسمان‌ها و زمین را به وجود آورد، از نور حسن خورشید و ماه را پدید آورد، و از نور حسین بهشت و حور را آفرید
    نور و ظلمت: نخست آفریده نور و ظلمت بوده است
    نور محمد صل الله علیه و اله وسلم: پیامبر اسلام صل الله علیه و آله وسلم فرمود: آغاز آفرینش حق تعالی با نور من بود و از نور من علی علیه‌السلام آفریده شد و سپس عرش و لوح.  بنا به روایت دیگر: ‌آفرینش از نور پیامبر آغاز و عرش از آن نور آفریده شد: «أوّل ما خلق الله نوری
    عرفا درباره حدیث مشهور نبوی صل الله علیه و آله وسلم «اول ما خلق الله نوری» معتقدند: نخستین چیزی که خداوند آفرید نور محمد صل الله علیه و آله وسلم بود که به صورت آدم علیه‌السلام و سپس با سایر پیامبران ظاهر شد. این نور همان روح الهی است که در آدم دمیده شد؛ بنابراین حقیقت محمدی صل الله علیه و آله وسلم مبدأ حیات و روح همه چیز، ‌حیات آنها، واسطه فیض بین خدا و بندگان و منبع فیض عارفان است

    «اوّل ما خلق الله محمّد» است. او قبل از آفرینش آب، عرش، کرسی، آسمان‌ها، زمین، لوح، قلم، بهشت و دوزخ، فرشتگان، آدم و حوا آفریده شد
    به گفته ابن عربی، نزد عرفا نخستین موجودی که پا به عرصه هستی گذاشت، حقیقت محمدیه صل الله علیه و اله وسلم است و اهل حکمت (حکما) او را عقل اول می‌نامند. عقل اول همان قلم اعلی است که حق تعالی از لا شئ آفرید
    محمد و عترت: پیامبر صل الله علیه و آله و سلم فرمود: «خداوند متعال پیش از آنکه آدم را بیافریند، من و اهل بیت مرا از یک نور آفرید
    امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرماید: محمد و علی علیه‌السلام از یک نور آفریده شدند. آفرینش آنان قبل از خلقت آسمان‌ها، زمین و عرش صورت گرفت. امام سجاد علیه‌السلام نیز می‌فرماید: خداوند، محمد، علی و پاکان از ذریه آنان را از نور عظمت خود قبل از سایر مخلوقات آفرید. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: آفرینش جهان هستی از محمد و عترت او علیه‌السلام آغاز شد
    امام جواد علیه‌السلام فرمود: خداوند همواره به وحدانیت یکتا بود؛ سپس محمد، علی و فاطمه را آفرید؛ آن‌گاه پس از هزار دهر [کنایه از مدت بسیار طولانی] همه اشیا را آفرید
    در برخی روایات، اول ما خلق الله محمد و عترت او تا حضرت مهدی ائمه اثنی عشر به شمار آمده‌اند
    ارواح: پیامبر اکرم صل الله علیه و آله وسلم خطاب به علی علیه‌السلام فرمود: نخستین چیزی که خدا خلق کرد ارواح ما بود و بعد از ما فرشته‌ها را آفرید
    نفوس مقدس: خداوند نفوس مقدس و پاکی را در ابتدای خلقت آفرید
    مروارید سپید: نخستین چیزی که آفریده شد «درة بیضاء» (مروارید سپید) بوده است
    کاشانی «دره بیضاء» را عقل اول – به عنوان نخستین مخلوق خداوند – دانسته است
    فرشته کروبی: برخی دانشمندان نخستین آفریده پروردگار را چیزی به نام فرشته کروبی قلمداد کرده‌اند
    عقل: خداوند در آغاز خلقت عقل را آفریده است: «أوّل ما خلق الله العقل». این حدیث شریف را ابن بابویه در کتاب گرانسنگ من لا یحضره الفقیه و مجلسی اول (ملا محمدتقی) در کتاب ارزشمند روضة المتقین و ابن ابی الجمهور در غوالی اللئالی ذکر کرده‌اند
    فرشتگان ثمانیه:برخی براین باورند که فرشتگان مقرب وحاملین عرش، مخلوق اول هستند
    از میان تفاسیر نقل شده ،تفسیر مخلوق اول به عقل و نور  که خود نیز به محمد وال محمد تفسیر شده مشهورتر است و روایات زیادی نیز وارد شده که بر این معنا دلالت دارند، روایات باب اول کتاب اصول کافی جلد اول بر این مدعی ،صحه می گذارد
    اما دلیل خلقت روشن است چون خداوند با توجه به صفات علم، حکمت و قدرت، نظام احسن را خلق کرد و بدلیل آنکه امکان ندارد خداوند باشد ولی از رساندن فیض خود به دیگران امتناع کند و درنتیجه امکان کمال، که تقاضاي ذاتی وباطنی هر موجود زنده است را از او سلب کرده باشد ،همچنین قابل تصور نیست که جهانی امکان تحقق داشته، ولی خدا به دلیل بخل، حسادت، جهل یا ضعف نتوانسته ویا نخواسته خلق کند، چون این صفات رذیله با قدسی بودن خدا منافات دارد: در نتیجه و به ضرورت، این جهان هستی ،بهترین است زیرا اگر امکان خلق بهتري بود، قطعا به دلایل ذکر شده، بوجود می آمد وهدف خلقت علاوه بر صفات کمال خداوند، به تکامل رسیدن موجودات از جمله انسان به نهایت کمال وجودي خودشان است

     

    تاریخ » ۱۳۹۸,۰۷,۰۱
    بازدید » 38